مقایسه انواع مختلف سیستم های تولید کمپوست و ..
چکیده
تولید کمپوست از مواد زائد دارای سابقه طولانی می باشد.از دیرباز روشهای متفاوتی برای تولید کمپوست استفاد شده است.تولید کمپوست از جز آلی پسماندهای شهری نیز یکیاز روشهای مناسب بازیافت مواد محسوب میشود که امروزه در اکثر کشورهای دنیا بخصوص کشورهایی که درصد مواد آلی پسماند در این کشورها بالاست،مورد توجه قرار گرفته است.کمپوست تولیدی از مواد زائد شهری بهخاطر ترکیب اولیه مواد،نسبت به کمپوست تولیدی از سایر مواد نظیر مواد زائد کشاورزی و دامپروری دارای کیفیت پائینتری است لذا امروزه در اکثر کشورهای دنیا تحقیقات متعددی به منظور افزایش کیفیت محصول صورت میگیرد که ازجمله این تحقیقات،بررسی سیستمهای تولید کمپوست میباشد.در بررسی انجام گرفته سعی شده که اصول کاری انواع مختلف این سیستمها مورد بررسی قرار گیرد تا بتوان سیستم تولیدی مناسب را باتوجه به امکانات و محدودیتها انتخاب کرد،لازم بهذکر است که سیستمهای تولیدی معرفی شده در این بررسی شامل آن دستهاز سیستمهایی است که در مقیاس صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد.
واژگان کلیدی:
کمپوست،هوادهی فعال،هوادهی غیرفعال،سیستم ویندرو
سیستمهای تولید کمپوست و معیارهای ارزیابی آنها
درحالتکلی سیستمهای تولید کمپوست به دو دسته محلی( on-site )و غیرمحلی( off-site )تقسیم میشوند.سیستمهای محلی آن دسته را شامل میشوند که مواد کمپوست شونده در محل تولید،تبدیلبه کمپوست میشود.در این سیستمها فرآیند تولید به شکل کاملا طبیعی و کنترل نشده انجام میگیرد.اما در سیستمهای تولید غیر محلی مواد کمپوست شونده جمعآوری شده و به محلی از پیش تعیین شده منتقل میشوند.در این سیستمها فرآیند تولید به شکل کنترل شده دنبال میشود.
سیستم تولید محلی
در این روش که کاربرد قدیمی نیز از یک مخزن شیبدار کاملا آببندی شده استفاده میگردد.شیب این مخزن به خاطر فراهم نمودن امکان حرکت مواد به داخل مخزن طراحی شده است.مواد زائد و فاضلاب خانگی مستقیما به داخل این مخزن منتقل میگردند.علاوبهبر آن مواد زائد خانگی نیز برای افزایش نسبت C/N ترکیب توسط یک سیستم مشخص به داخل مخزن هدایت میشود.هوادهی در این روش از طریق مجاریی که در ارتباط مستقیم با هوای آزاد محیط اطراف هستند انجام میشود.مدت زمان تولید کمپوست در این روش خیلی طولانیتر از روشهای معمول و تجاری است که حتی در بعضی شرایط این مدت تا حدود 4 سال ادامه پیدا میکند.
سیستمهای تولید غیرمحلی
فرآیند تولید کمپوست هم به صورت هوازی و هم به صورت بیهوازی صورت میگیرد ولی سیستمهای تولید غیرمحلی کاملا به صورت هوازی انجام میشوند که علت آن کم کردن طول مدت زمان تجزیه بیولوژیکی مواد زائد جامد میباشد.تقسیمبندهای مختلفی در مورد سیستمهای تولید غیرمحلی وجود دارد که عبارتنداز:1-روش برگرداندن توده
2-روش هوادهی فعال
3-روش هوادهی غیرفعال
4-روش تولید کمپوست در رآکتور
در بعضی از منابع،هوادهی طبیعی را نیز جزء این تقسیمبندی قرار دادهاند.روش هوادهی چینی که یکیاز قدیمیترین روشها میباشد نیز ازجمله روشهای تولید کمپوست محسوب میشود.
در طبقهبندی فوق سه گزینه اول به سیستمهای غیر رآکتوری معروف هستند که در این روش تمامی فازهای تولیدی در محیطباز صورت میگیرد و برای تولید کمپوست باکیفیت مناسب در این روش نیاز به طراحی خاص توده بهمنظور هوادهی بهینه میباشد که در ادامه به اهم این موارد اشارده میشود.در ابتدای این بحث به سیستمهای غیر رآکتوری و نحوه عملکرد آنها اشاره میشود.
روش هوادهی طبیعی
این روش،یکیاز راحتترین و ارزانترین روشهای هوادهی محسوب میشود که احتیاج به نصب تجهیزات ازجمله لوله و سایر امکانات ندارد.هوادهی طبیعی بهطور خیلی سادهای از طریق همرفت و یا انتشار ایجاد میشود.میزان هوادهی در این روش به مشخصات فیزیکی مواد کمپوست شونده ازجمله دانسیته و تخلخل و همچنین ابعاد توده تشکیل شده بستگی دارد.هرچه سطح توده در مقابل حجم آن بیشتر باشد هوادهی بهطور مطلوبتری صورت میگیرد.هوادهی طبیعی در اثر تغییرات فشار ایجاد میشود.این تغییرات به صورت یکنواخت نیست بنابراین تمام نقاط توده درمعرض هوادهی یکنواخت قرار ندارد.
مدلسازی جریان هوا در داخل توده
جریان هوا در داخل توده و در دو بعد بررسی و فرض شده است که شکل هندسی توده به حالت نیمدایره باشد. چون تغییرات فشار ناچیز است میتوان از تراکمپذیری هوا صرفنظر کرد.جریان هوا به داخل توده بهخاطر اختلاف فشار محیط اطراف توده با خود توده میباشد،که این اختلاف فشار باتوجهبه رابطه زیر قابل محاسبه است:
(به تصویر صفحه مراجعه شود) که در فرمول فوق ūūū فشار هوای محیط, U سرعت باد, P فشار سطح توده میباشد، ūūū چگالی هوا و ūūū زاویه نشان داده شده در شکل میباشد.
باصرفنظر از تراکمپذیری هوا,معادله جریان هوا در داخل توده را میتوان براساس معادله لاپلاس بیان کرد.
(به تصویر صفحه مراجعه شود) در معادله فوق ūūū بیانکننده پتانسیل سرعت در شرایط طبیعی است.باتوجهبه شرایط مرزی که در رابطه شماره[1-1]بیان شده است معادله شماره[2-1]به صورت زیر حل میشود.
(به تصویر صفحه مراجعه شود) که در رابطه فوق( ???(R,v باتوجهبه شرایط مرزی رابطه[1-1]بدست میآید.
روش برگرداندن توده
این روشی یکیاز قدیمیترین روشهای شناخته شده در تولید کمپوست میباشد.در این روش تودههای تشکیل شده معمولا بین 1 تا 3/5 متر ارتفاع دارند،عرض آنها متغیر و بین 1/5 تا 6 متر است که عامل محدودکننده در افزایش عرض پشته ماشینآلات مخصوص بهمنظوربرگرداندن توده میباشد.طول توده نیز در این روش به طور دلخواه و بسته به میزان مواد زائد و مساحت زمین در دسترس برای تولید کمپوست میباشد.اما اندازه مناسب توده برای این روش در حدود 21 متر طول،3 متر عرض و 1/5 متر ارتفاع است.دما میتواند در مرکز توده به حدود 65 درجه سانتیگراد برسد.دو جنبه مهم در ساخت توده در این روش عبارتنداز:
1-ترکیب مواد گوناگون موجود که برای تولید کمپوست استفاده میشود.
2-شکلدادن مناسب به توده.
اگر از مواد گوناگونی برای ساخت توده کمپوست استفاده میشود باید این مواد بهخوبی باهم مخلوط گردند که این ترکیب برای توازن نسبت کربن به نیتروژن و پخش یکنواخت رطوبت در کل توده مناسب است،همچنین به هدایت یکنواخت اکسیژن در توده بخصوص در تودههای بسیار بزرگ کمک شایانی میکند.همانطورکه بیان شد توده در این روش میتواند ابعاد متفاوتی داشته باشد ولی درکل باید ابعاد بهنحوی طراحی شود که اکسیژن بتواند به تمام نقاط راه پیدا کند.علاوهبراین دمای توده در یک محدوده قابلقبول حفظ شود.اگر توده خیلی بزرگ باشد اکسیژن بهخوبی نمیتواند به مرکز نفوذ پیدا کند و برعکس اگر خیلی کوچک باشد گرم شدن توده مشکل خواهد شد.
حتی اندازه توده تحت تاثیر فصول کاری نیز میباشد. مثلا در روشهای تجاری در فصل پاییز ارتفاع توده را در حدود 2/5 متر و در فصل زمستان این ارتفاع را در حدود 3/3 متر درنظر میگیرند هدفکلیاز برگرداندن توده در این روش فراهم کردن اکسیژن لازم برای فعالیت میکروارگانیسمها و همچنین ترکیب مواد میباشد در این روش نسبتبه روش چینی تجزیه سریعتر صورت میپذیرد. نرخ هوادهی به تخلخل توده بستگی دارد.تودهای که از مواد پفکی شکل ساخته میشود میتواند بزرگتراز تودهای که بامواد متراکم ساختهشده باشد.در تودههای خیلی بزرگ و متراکم نقاط بیهوازی در داخل توده ایجاد میشوند که در هنگام برگرداندن توده منجربه تولید بوی نامطبوع در محیط اطراف میگردند.در اثر تجزیه بیولوژیکی از درصد تخلخل داخل توده کاسته میشود که برگرداندن توده معمولا به افزایش تخلخل کمک میکند.همچنین در زمان برگرداندن توده حرارت ذخیره شده در داخل توده تا حدودی آزاد میگردد و این عمل علاوهبر تبخیر آب منجربه تصاعد گازها ازجمله گاز آمونیاک میگردد.
در زمان برگرداندن توده باید به دو نکته مهم توجه شود اول اینکه موادی که روی سطح توده قرار دارند در زمان برگرداندن در وسط توده قرار گیرند که تجزیه این مواد نیز سریعتر صورت پذیرید و دوم اینکه توده برگردانده شده کاملا حالت پفکی بهخود بگیرد.برگرداندن توده باید زمانی انجام پذیرد که دمای توده یا بالاتراز 05 درجه سانتیگراد و یا پایینتراز 23 درجه است.
برگرداندن توده توسط تراکتور و یا ماشینآلات مخصوص برگردان انجام میگیرد.فواصل زمانی برگرداندن توده باتوجه به ارتفاع توده،کیفیت مواد زائد و مرحله زمانی تولید کمپوست میباشد.در این روش معمولا شیرابه از توده به بیرون جاری میشود.بنابراین محل تولید کمپوست در این روش باید طوری طراحی گردد که بااستفادهاز زهکشی شیرابههای خارج شده به محل مخصوص هدایت شوند،چون جاری شدن شیرابهها و نفوذ آنها به آبهای زیرزمینی منجربه مشکلات عمده زیست محیطی میگردد.در بعضی شرایط برای جلوگیری از تبخیر بیش از اندازه رطوبت از یک پوشش مخصوص برروی توده کمپوست استفاده میشود.این پوشش علاوهبر این در کاهش تولید شیرابه نیز موثر است.
در بعضی شرایط این روش به صورت ترکیبی انجام میشود.یعنی در مرکز توده به صورت طولی از یک مجرای هوادهی برای ایجاد هوادهی طبیعی استفاده میکنند.درچنین شرایطی میتوان عرض توده را بهطور موثری افزایش داد.
اثرات فرکانسهای برگرداندن توده
مطالعات مختلف نشان میدهد که افزایش فرکانس برگرداندن توده باعث کاهش درصد نیتروژن،مواد آلی و بذور علفهرز و همچنین مدت زمان لازم برای رسیدگی کمپوست میگردد.کاهش درصد نیتروژن در تعدد برگرداندن توده ناشیاز این واقعیت است که برگرداندن بیش از اندازه توده باعث تصاعد سریعتر گاز آمونیاک از توده خواهد شد ولی از طرفدیگر برگرداندن توده در فواصل زمانی کمتر باعث از بین رفتن و غیرفعال شدن بذرهای علفهرز میگردد زیرا بذرهای علفهرز در معرض دماهای ترموفیلیک قرار میگیرند.تعدد برگرداندن توده باعث کاهش اندازه ذرات و یکنواخت و همگن شدن توده میگردد و در این شرایط تثبیت توده تسهیل خواهد شد ولی باید به این نکته توجه داشت که تعدد برگرداندن توده بهطور چشمگیری در رسیدگی توده تاثیرگذار نیست زیرا این فرآیند نیاز به گذشت زمان دارد،حتی در سیستمهای رآکتوری که امکان مدیریت خیلی نامناسبتری روی پارامترهای رطوبت و هوادهی وجود دارد باز هم درنهایت مدت زمانی برای رسیدگی کمپوست بعد از خروجاز رآکتور لازم است.فواصل زمانی برگرداندن توده باتوجهبه ارتفاع توده،کیفیت مواد زائد و مرحله زمانی تولید کمپوست میباشد.در این روش معمولا شیرابه از توده به بیرون جاری میشود بنابراین محل تولید کمپوست در این روش باید طوری طراحی گردد که با استفادهاز زهکشی شیرابههای خارج شده به محل مخصوص هدایت شوند، چون جاری شدن شیرابهها و نفوذ آنها به آبهای زیرزمینی منجربه مشکلات عمده زیستمحیطی میگردد.مطالب بیان شده را میتوان در جدول زیر خلاصه کرد.
(به تصویر صفحه مراجعه شود)
تاثیر استفادهاز ماشینآلات مختلف برکیفیت کمپوست
مقایسه میان نتایج حاصلاز دو روش برگرداندن توده اولی با استفادهاز ماشینآلات مخصوص(همزن توده)و دیگری با استفادهاز بیل لودر با روش هوادهی غیرفعال نشان میدهد که کمپوست تولیدی در روش هوادهی غیر فعال دارای درصد بالاتری نیتروژن و مواد آلی بهخاطر تلفات کمتر نسبتبه دو روش برگرداندن توده میباشد که دلیل این امر هوادهی کمتر و به تبع آن کاهش تجزیه ترکیبات آلی بوده است.همچنین میزان تمرکز نیتروژن و مواد آلی در روش برگرداندن بوسیله بیل مکانیکی کمتراز ماشینآلات مخصوص بوده است که عامل اصلی آن مخلوط شدن خاک بستر در زمان برگرداندن توده میباشد که این عامل به شدت برکیفیت کمپوست تولیدی تاثیرگذار است.
تاثیر بستر زیرین برکیفیت کمپوست
بستر زیرین توده یکیاز عوامل مهم مدیریتی به منظور تولید کمپوست است.بستر توده کمپوست ممکن است که خاک تسطیح نشده باشد و یا اینکه سطح زیرین آن شن و یا بتن باشد،تحقیقات نشان داده کمپوستی که در بستر آماده نشده تولید میگردد نسبت به بسترهای آماده نظیر بتن میزان تمرکز نیتروژن و ماده آلی کمتری دارد زیرا در زمان کار ماشینآلات خصوصا لودرها خاک زیرین به سهولت با کمپوست مخلوط میگردد و از کیفیت آن به شدت میکاهد.میزان درصد پتاسیم و همچنین pH در بسترهای آماده نشده کمتر است.
هوادهی غیرفعال
روش هوادهی غیرفعال برای اولینبار در سال 8791 میلادی طرح گردید.در این روش از یکسری لولههای سوراخدار بهمنظور انجام هوادهی از طریق جریان همرفتی استفاده میشود.جریان هوا از طریق همرفتی بهخاطر اختلاف دمای بین هوای داخل و خارج توده میباشد.در این روش هوادهی مناسب تحت تاثیر طراحی مناسب لولههای هوادهی میباشد.این لولهها باید جریان مناسبیاز هوا را فراهم نمایند و دارای کمترین میزان افتهای اصطکاکی ناشیاز اختلاف فشار پایین که حاصلاز نیروهای بایانسی است باشند.
نیروهای ویسکوز که در داخل لولههای هوادهی بوجود میآیند بهخاطر اختلاف فشار میباشند که به شدت وابسته به سرعت هوا و اندازه لولهها هستند.عدد گراشوف( Gr ) بیانکننده نسبت نیروی بایانسی به نیروی ویسکوز میباشد که از آن برای ارتباط بین دمای توده کمپوست و جریان هوای همرفتی استفاده میشود.این عدد بیانکننده حجم هوای عبوری از یک سطح مقطع در داخل توده میباشد. این عدد با تغییرات سرعت هوا در توده کمپوست و همچنین خصوصیات فیزیکی توده کمپوست تغییر میکند.
(به تصویر صفحه مراجعه شود) در فرمول فوق Gr عدد گراشوف و بیبعد است، h
شکل(1-1)توزیع دمایی در هوادهی دمشی(الف)و مکشی(ب)
(به تصویر صفحه مراجعه شود) ارتفاع توده, A مساحت سطح مقطع توده, ūūū درصد تخلخل توده کمپوست، ūūū چگالی هوا در دمای محیط بر حسب g,kg/m 3 شتاب جاذبه بر حسب, Ta ù Tw m/s 2 به ترتیب دمای هوئای داخل توده کمپوست و هوای محیط بر حسب درجه کلوین میباشند. ūūū نیز ویسکوزیه هوای محیط بر حسب kg m-1/s-1 میباشد این روش بهخصوص در مواردی که تلفات ازت خیلی بالا است کاربرد دارد.
هوادهی فعال
یکیاز پربارترین روشهای تولید کمپوست که در آن با اطمینان میتوان از ایجاد دماهای ترمودینامیک و غیرفعال شدن موثر پاتوژنها صحبت نمود روش هوادهی توده ثابت است این روش که اولینبار توسط اپستین و همکاران در سال 6791 میلادی معرفی شد.در این روش از لولههای سوراخدار برای جداسازی در تودهها استفاده میشود.اندازه مناسب برای توده در این روش در حدود 21 متر طول، 6 متر عرض و 2/5 متر ارتفاع میباشد.لولههای داخل توده به یک دمنده و یا مکنده متصل هستند که یا هوا را به داخل توده میدمند و یا هوا را از داخل توده میمکند. میزان و نرخ هوادهی باید از قبل مشخص شود.در این روش برای جلوگیریاز گسترش بوی نامطبوع،روی توده کمپوست شونده با کمپوست آماده شده از قبل پوشاندهمیشود.کمپوست آماده در این حالت بهعنوان یک بیوفیلتر عمل میکند.افزایش سریع دما تا حدود 06 الی 08 درجه سانتیگراد پس از 3 تا 5 روز در این روش حاصل میشود که این محدوده دمایی میتواند تا مدت زمان 01 روز در توده حفظ شود.
توزیع غیریکنواخت دما یکیاز معضلات روش توده ثابت میباشد که این غیریکنواختی دما ممکن است باعث شود که پاتوژنها در لایههای فوقانی بصورت کامل غیرفعال نشوند.بااینوجود کاهش رضایتبخش پاتوژن ها در این روش حاصل میشود.
این سیستم اساسا تحت تاثیر دماهای پایین محیط نمیباشد و نیازیبه برگرداندن توده نیست و به نیروی کارگری کمتر نیاز دارد.کیفیت کمپوست حاصلاز این روش بسیار مطلوب میباشد.استفادهاز کاغذ و یا برگ درختان که از مواد سلولزی هستند و دیر تجزیه میشوند کمک شایانیبه حرکت هوا در داخل توده در این روش میکنند.در این روش معمولا از یک ترموکوپل بهمنظور کنترل نرخ هوادهی توده استفاده میشود.زیرا هوادهی بیش از اندازه موجب سردشدن توده و همچنین تلفات زیاد ازت میگردد و پایین بودن دما نیز باعث ناپداری حرارتی در داخل توده میشود.
سیستم تولید کمپوست راکتوری( in-vessel )
همانگونه که از نام این سیستم پیداست تولید کمپوست در داخل مخازن مشخص و در دو فاز کاملا متمایز صورت میگیرد که یکی مرحله تجزیه بانرخ بالا و دیگری مرحله تکمیل است.مرحله اول همواره در داخل راکتور تکمیل میشود ولی مرحله دوم ممکن است داخل راکتور و یا خارج از آن صورت پذیرد.شاید دقیقا نتوان این دو مرحله را از هم تشخیص داد ولی باتوجهبه ویژگیهای خاص مرحله اول ازجمله دمای بالای توده،پتانسیل تولید،نرخ تجزیه بالا و همچنین نرخ جذب اکسیژن بالا بتوان تا حدودی این مرحله را از مرحله دوم تمیز داد.راکتور تولید کمپوست ممکن است به حالت عمودی و یا افقی باشد.در نوع عمودی ارتفاع راکتور معمولا در حدود 4 متر است.مواد زائد معمولا از بالای راکتور به داخل آن ریخته میشود از یک وسیله پخشکننده مواد نیز در بالای راکتور استفاده میشود که مواد را به حالت یکنواخت به قسمت پایین راکتور هدایت نماید.هوادهی توسط مجاری و تحت فشار مشخص صورت میگیرد.هوادهی در جهت خلاف مسیر حرکت مواد در داخل راکتور صورت میگیرد.ارتفاع زیاد راکتور موجب ایجاد مشکل در کنترل فرآیند میشود.زیرا در این حالت نرخهای هوادهی بالاتری لازم است.برای کنترل بهتر دمای داخل محفظه بعضی کارخانجات مسیر حرکت هوا را از حالت عمودی به حالت افقی تغییر دادهاند.راکتور عمودی برای تیمار و تولید کمپوست از فاضلاب کارخانجات مناسب است.خصوصا زمانیکه فاضلاب باسایر مواد حجمدهنده مخلوط و ترکیب شود ولی این نوع کمتر در مورد مواد زائد ناهمگن ازجمله زبالههای شهری کاربرد دارد.
نوع افقی دارای طرحهای مختلفی است.مثلا ممکن است به حالت استاتیکی و یا دینامیکی طراحی شود.در نوع دینامیکی مواد علاوهبر هوادهی دائما همزده میشوند.در این نوع در مقایسه باراکتور نوع عمودی کنترل بهتری روی دما و رطوبت وجود دارد زیرا هوادهی در نوع افقی به علت تماس بیشتر هوا بامواد زائد بهتر صورت میگیرد.سیستم دینامیکی بیشتر در سیستمهای پیوسته کاربرد دارد ولی نوع استاتیکی بیشتر در سیستمهای حجمی کاربرد دارد.
در سیستم راکتوری کنترل بهتری روی دما و بوی نامطبوع صورت میگیرد بنابراین بهخصوص در فاز فعال تولید کمپوست استفادهاز این سیستم بسیار موثر است. میتوان کمپوست تولیدی را برای تکمیل شدن آن به بیرون راکتور منتقل نمود و از یکیاز روشهای برگرداندن،فعال و یا غیرفعال برای تکمیل نمودن کمپوست استفاده نمود. راکتور نوع دینامیکی بهخاطر اینکه مواد را دائما هممیزند حالت یکنواختتری به مواد زائد میدهد بنابراین خیلی بهتر برای ضایعات شهری که بیشتراز مواد ناهمگن تشکیل شدهاند قابل استفاده و کاربرد میباشد.
بحث و نتیجهگیری
باتوجهبه نوع ضایعات باید در طراحی سیستم تولیدی برای کمپوست تغییراتی را ایجاد نمود،نوع مواد مصرفی،چگونگی جداسازی مواد،کنترل فرآیند در طول مدت زمان تولید کمپوست،وسایل و امکانات برروی کیفیت محصول نهایی مؤثر است.میان معیارهای ارزیابی متعددی که برای ارزیابی سیستم تولیدی کمپوست وجود دارد سه مورد از این معیارهای ارزیابی برای تولید کمپوست از مواد زائد شهری قابل بررسی و تامل هستند.
1-کیفیت مواد تولیدی،2-درصد مواد پسزده شده از سیستم،3-نرخ بازیافت مواد.
کیفیت کمپوست در واقع مربوط به نوع عملکرد سیستم در مدت زمان تولید و همچنین میزان و درصد مواد مختلف در توده کمپوست میباشد.درصد مواد پسزده شده مربوط به موادی میشود که غیرقابل تبدیل به کمپوست هستند و باید دفن شوند که این مواد روی کیفیت محصول نهایی تاثیرگذار هستند.
منابع
1-رساپور،مزدک.5831 بررسی اثرات هوادهی بر روند فعالیت تولید کمپوست در روش هوادهی توده ثابت.
پایاننامه کارشناسی ارشد،دانشگاه تبریز،گروه مهندسی ماشینهای کشاورزی.
2-کمالی،مسعود.5831.بازیافت مواد زاید با استفادهاز تکنولوژی Composting :مقایسه فرآیند تولید کمپسوت به سه روش بیومکانیکال،و یندرو و طبیعی،پایاننامه کارشناسی ارشد،دانشگاه تبریز،گروه مهندسی ماشینهای کشاورزی.
کرم خاکی ـ ورمی کمپوست ـ کود ارگانیک ـ کمپوست
ایزنیا فتیدا ـ خراطین ـ کرم پروتئنی ـپرورش کرم خاکی ـمشاغل خانگی
دكتر حميدرضا بيگدلي